Voordat wij met ons gezin naar Spanje emigreerden, deed ik wat waarschijnlijk veel ouders doen: ik probeerde me zo goed mogelijk voor te bereiden.
Ik sprak met andere gezinnen die ons waren voorgegaan. Ik wilde weten hoe hun kinderen de emigratie hadden ervaren. Waar liepen ze tegenaan? Hoe ging het op een nieuwe school? Hoe snel voelden ze zich thuis?
Opvallend genoeg hoorde ik steeds ongeveer hetzelfde.
“Kinderen zijn flexibel.”
“Ze leren de taal ontzettend snel.”
“Geef ze even de tijd, ze wennen vanzelf.”
Ik moet eerlijk toegeven: dit was precies wat ik wilde horen. Het stelde me gerust.
Bovendien werkte ik op dat moment al jarenlang als trauma- en gedragstherapeut met kinderen. Ik wist hoe belangrijk het is om naar gedrag te kijken en niet alleen naar wat een kind zegt. Natuurlijk begreep ik dat een emigratie spannend kon zijn, dat kinderen hun vrienden en familie zouden missen en dat een nieuwe taal en een nieuwe school veel van ze zouden vragen.
Ik dacht dat ik wist waar ik op moest letten, totdat ik mijn eigen kinderen zag worstelen.
Als je kind terug naar Nederland wil
Bij één van mijn zoons zagen we al eerder dat hij het moeilijk had. Dat maakte dat ik extra alert was. Hij praatte over wat hem dwarszat en waar hij doorheen ging. Bij mijn andere zoon leek er lange tijd veel minder aan de hand.
Tot hij ongeveer anderhalf jaar na onze emigratie een week in Nederland was met zijn vader en zijn broer. Wij hadden kort daarvoor pups gevonden bij de vuilnisbakken en besloten daarom dat ik in Spanje zou blijven en onze zonen met hun vader een week naar Nederland zouden gaan.
Ik had ze die week ontzettend gemist. Maar toen ze aankwamen op het vliegveld in Spanje, zag ik direct aan mijn jongste zoon dat er iets aan de hand was. ’s Avonds in bed begon hij te huilen. Hij vroeg of hij bij zijn opa in Nederland mocht gaan wonen.
Achteraf waren er signalen geweest. Hij was vaker moe. Hij trok zich steeds meer terug op zijn kamer. Zijn wereld werd kleiner. Geen van die dingen was op zichzelf zo opvallend dat ik onmiddellijk dacht: hier gaat iets fundamenteel mis. Een puber die moe is of graag op zijn kamer zit, is tenslotte niet uitzonderlijk. Alleen zag ik achteraf dat die losse signalen samen wél iets vertelden. Dit was niet simpelweg een kind dat nog wat langer nodig had om te wennen.
Ik wilde begrijpen wat er gebeurde.
Waarom kinderen na emigratie zichzelf opnieuw moeten vinden
Vanuit mijn professionele achtergrond begon ik te onderzoeken wat een emigratie eigenlijk van een kind vraagt. Daar ontdekte ik een laag waar ik vóór onze emigratie nauwelijks iemand over had gehoord. We hebben het vaak over alles wat een kind na een emigratie opnieuw moet opbouwen: een nieuwe school, een andere taal, nieuwe vrienden, een nieuwe sportclub en een nieuwe omgeving. Maar we praten veel minder over wat er ondertussen vanbinnen kan gebeuren.
Een kind ontwikkelt zijn identiteit en zelfbeeld namelijk niet in een vacuüm. De mensen om hem heen spiegelen voortdurend terug wie hij is. Op de oude school was hij misschien degene die altijd grapjes maakte. Bij zijn voetbalteam wist iedereen waar hij goed in was. Zijn vrienden kenden zijn geschiedenis. Hij kende de sociale regels zonder daarover na te hoeven denken. Hij wist waar hij bij hoorde en welke plek hij innam. Na een emigratie kan een groot deel van die spiegel ineens verdwijnen.
In een nieuwe klas kan een kind in eerste instantie vooral het buitenlandse kind zijn.
Het kind dat:
- de grap niet begrijpt,
- naar woorden moet zoeken,
- de ongeschreven regels nog niet kent,
- niet kan laten zien hoe grappig, slim, sociaal of zelfstandig het in zijn eigen taal was.
Een nieuwe taal leren is dan maar één onderdeel van een veel groter proces. Een kind moet opnieuw ontdekken: Wie ben ik hier? Waar hoor ik bij? En kan ik hier nog steeds mezelf zijn?
Dat inzicht veranderde voor mij alles.
Hoe De Heldenreis ontstond uit praktijkervaring met emigrerende gezinnen
Mijn zoektocht begon niet omdat ik een nieuwe methode wilde ontwikkelen. Ik wilde mijn eigen kinderen helpen. Ik onderzocht verder, legde verbanden met mijn kennis en ervaring vanuit trauma- en gedragstherapie en sprak met andere geëmigreerde ouders. Twee jaar lang deed ik praktijkonderzoek naar wat er met kinderen gebeurt rondom en na een emigratie en waar gezinnen onderweg tegenaan lopen.
Steeds vaker hoorde ik verhalen die op onderdelen op het onze leken. Verhalen over kinderen die:
- Eerst enthousiast waren geweest en maanden later ineens terug wilden.
- Ogenschijnlijk prima functioneerden op school, maar thuis steeds sneller boos werden.
- Stiller werden.
- Zich juist volledig aanpasten en waarvan ouders pas veel later ontdekten hoeveel moeite dat had gekost.
In mijn praktijk kwamen ook steeds meer kinderen terecht die na een emigratie ergens waren vastgelopen. Wat ik bij mijn eigen kinderen had gezien, bleek geen op zichzelf staand verhaal.
Uit mijn tweejarige praktijkonderzoek voor De Heldenreis kwam naar voren dat ongeveer twee derde van de kinderen vanaf zeven jaar op enig moment na de emigratie vastliep. Bij kinderen tussen vier en zes jaar was dat ongeveer een derde. Het gaat hierbij om bevindingen uit mijn eigen praktijkonderzoek onder gezinnen die ik sprak of begeleidde.
Dat vond ik confronterend.
Als we weten dat zoveel kinderen onderweg een hobbel tegenkomen, waarom wachten we dan tot een kind daadwerkelijk vastloopt?
Voorkom dat kinderen vastlopen na een emigratie
Daar ligt uiteindelijk de oorsprong van De Heldenreis.
De eerste jaren begeleidde ik vooral kinderen en gezinnen bij wie er al problemen waren ontstaan. Mijn ruim dertien jaar ervaring als therapeut, de meer dan 1.200 kinderen die ik in de loop der jaren heb begeleid, mijn onderzoek én mijn eigen ervaring als geëmigreerde moeder kwamen daarin bij elkaar.
Gaandeweg werd steeds duidelijker welke hobbels bij kinderen na een grote verandering kunnen ontstaan. Uit die kennis ontstond ook een serie boeken waarmee gezinnen zelf ondersteuning kunnen krijgen tijdens hun emigratie.
Er zijn boeken voor gezinnen met peuters en kleuters van 2–5 jaar, kinderen in de basisschoolleeftijd van 6–12 jaar en jongeren in het voortgezet onderwijs van 12–18 jaar. Voor tieners zelf schreef ik De Heldenreis van Tieners – Over verhuizen, veranderen en dicht bij jezelf blijven.
Een emigratie verandert niet alleen het leven van het gezin dat vertrekt. Ook de mensen die achterblijven moeten opnieuw vormgeven aan hun relatie. Daarom schreef ik De Heldenreis van Opa’s en oma’s – Nieuwe afstand, blijvende verbondenheid en De Heldenreis van de Achterblijver, voor jongvolwassenen van wie de ouders emigreren.
Toch bleef er voor mij één vraag overeind:
Waarom preventieve begeleiding bij emigreren met kinderen belangrijk is
We besloten de kennis die we gebruikten om kinderen te helpen wanneer ze al waren vastgelopen, juist preventief in te zetten. Waarom zou een ouder pas hoeven ontdekken wat er speelt wanneer een kind niet meer naar school wil, zich steeds verder terugtrekt, voortdurend boos is of zegt dat het terug naar Nederland wil?
Juist daar zit na een emigratie een risico. Kinderen vertellen namelijk lang niet altijd hoe moeilijk ze het werkelijk hebben. Ze weten hoeveel hun ouders naar deze stap hebben verlangd en voelen haarfijn aan dat het om een grote droom gaat. Soms houden ze hun gevoelens daarom voor zichzelf, omdat ze niet degene willen zijn die die droom verstoort.
Ik hoor ouders regelmatig zeggen: “Maar wij zijn heel hecht. Mijn kind vertelt mij echt alles.” Dat dacht ik zelf ook. Toch kan een emigratie zomaar de eerste keer zijn dat je kind niet vanzelf naar je toe komt met wat er vanbinnen speelt. Dat komt niet omdat jullie band minder sterk is of omdat je kind je niet vertrouwt, maar omdat er ineens veel meer op het spel staat. De droom is te groot.
Het is daarom zo belangrijk dat ouders niet alleen wachten tot hun kind vertelt dat het moeilijk gaat, maar leren herkennen wat een kind soms nog niet kan, wil of durft te zeggen.
Zo helpt De Heldenreis gezinnen bij emigratie
De Heldenreis is inmiddels een preventieve methode waarmee gezinnen vóór, tijdens en na een emigratie stap voor stap worden meegenomen door de emotionele hobbels die kinderen onderweg kunnen tegenkomen.
Ouders leren niet alleen wat ze aan gedrag zien, maar vooral wat daaronder kan liggen. Kinderen krijgen op hun eigen niveau handvatten om te begrijpen wat ze voelen en meemaken.
Voor gezinnen die meer ondersteuning nodig hebben, is er intensievere begeleiding. Want preventief werken betekent voor mij ook: vroeg herkennen wanneer een gezin het niet alleen hoeft te doen.
Afgelopen jaar schreef een ouder tijdens onze jaarevaluatie over haar zoon:
“Eerst wilde hij terug naar zijn oude leven. Nu heeft hij helemaal zin in zijn nieuwe leven.”
Een andere ouder schreef:
“De herkenning van andere ouders was ontzettend waardevol. Dat je niet de enige bent.”
Dat is uiteindelijk waarom De Heldenreis bestaat.
Ik geloof nog steeds dat emigreren met kinderen een prachtige ervaring kan zijn. Misschien geloof ik dat inmiddels zelfs sterker dan vóór onze eigen emigratie.
Alleen weet ik nu ook iets wat ik toen nog niet wist.
Over Francis
Francis Bak-van Leeuwen is oprichter van De Heldenreis. Vanuit ruim dertien jaar ervaring als trauma- en gedragstherapeut, de begeleiding van meer dan 1.200 kinderen, twee jaar praktijkonderzoek én haar eigen ervaring als geëmigreerde moeder ontwikkelde zij De Heldenreis.
Met haar boeken, preventieve methode en begeleiding ondersteunt ze gezinnen bij de emotionele kant van emigreren met kinderen. Daarnaast schrijft Francis voor Kids & Kurken en J/M Ouders over de impact van grote veranderingen op kinderen.
De boeken van De Heldenreis zijn verkrijgbaar via Wereldschool en sluiten aan bij gezinnen die hun kinderen tijdens een emigratie of verblijf in het buitenland bewust willen begeleiden.
Veelgestelde vragen
Hoe bereid je je kind emotioneel voor op emigratie?
Een kind emotioneel voorbereiden op emigratie begint met ruimte geven aan alle gevoelens die bij een grote verandering horen. Praat niet alleen over praktische zaken zoals school, taal en wonen, maar ook over afscheid nemen, opnieuw beginnen en jezelf thuis leren voelen op een nieuwe plek.
Waarom kan een kind na emigratie vastlopen?
Een kind kan na emigratie vastlopen omdat er meer verandert dan alleen de omgeving. Het kind moet opnieuw wennen aan een school, taal, cultuur en sociale regels. Daardoor kan ook het gevoel van identiteit en verbondenheid onder druk komen te staan.
Welke signalen kunnen erop wijzen dat je kind moeite heeft met emigreren?
Signalen kunnen zijn dat een kind zich terugtrekt, sneller boos wordt, vaak moe is, minder plezier heeft of aangeeft terug te willen naar Nederland. Soms lijken deze signalen klein of tijdelijk, maar samen kunnen ze laten zien dat een kind emotioneel vastloopt.
Hoe helpt De Heldenreis bij emigreren met kinderen?
De Heldenreis helpt gezinnen om kinderen vóór, tijdens en na een emigratie stap voor stap mee te nemen in de emotionele kant van verhuizen naar het buitenland. Ouders leren gedrag beter herkennen en kinderen krijgen woorden en handvatten voor wat ze meemaken.
Meer weten over onze leeromgeving?
Wil je weten hoe wij het Nederlands onderwijs vormgeven voor kinderen in het buitenland of een kijkje willen nemen in de digitale leeromgeving? Of heb je interesse in het lesaanbod? Vraag een vrijblijvend adviesgesprek aan voor meer informatie.
